Trần Ngọc Khánh. Văn hóa đô thị

Giới thiệu sách mới tái bản “Văn hóa đô thị”

(Tác giả: Trần Ngọc Khánh – Nxb. Tổng hợp Tp. Hồ Chí Minh, [2012] 2019)

Cho đến nay, đã có nhiều ngành học xã hội và nhân văn nghiên cứu đô thị và môi trường đô thị bao gồm xã hội học, nhân học, lịch sử, địa lý, bên cạnh một số chuyên ngành hẹp về văn minh đô thị như quy hoạch, kiến trúc, xây dựng, giao thông hoặc về các hoạt động văn hóa nghệ thuật biểu diễn, lối sống, v.v. ở môi trường đô thị.

Tuy nhiên, các ngành học chuyên sâu từng lĩnh vực, mở rộng ra nhiều phạm vi vô hình trung bộc lộ xu hướng tách rời tự nhiên và kỹ thuật khỏi xã hội và nhân văn, tách biệt các thành quả sáng tạo của con người khỏi các nhân tố tự nhiên và xã hội; mặt khác, do quan niệm tự nhiên là “thiên tạo”, đối lập với văn hóa được cho là “nhân tạo”, có xu hướng “thần thánh hóa” môi trường tự nhiên trong quan hệ tương tác thiên – địa – nhân, xem nhẹ các thành quả văn hóa, hoặc bỏ qua các tương quan giữa con người với không gian và thời gian, dẫn đến ngộ nhận vai trò của văn hóa trong quá trình tạo lập đời sống và môi trường sống của loài người?!

Con người không phải là sản phẩm của văn hóa, mà trước tiên họ là sản phẩm của tự nhiên. Văn hóa là các thành quả do chính con người tạo lập. Trong đó, nhờ tín ngưỡng tôn giáo và khoa học kỹ thuật phát triển, con người nhận thức các quy luật vận động của thế giới, hình thành các tương quan giữa con người và môi trường trong quá trình đô thị hóa.

Đối với môi trường tự nhiên, con người tạo lập đô thị, được coi là môi trường tự nhiên thứ hai để sinh sống. Đối với môi trường kỹ thuật, họ sáng tạo các tiện ích, đáp ứng nhu cầu đời sống vật chất và tinh thần. Đối với môi trường nhân văn, họ đặt ra các khuôn mẫu, chuẩn mực ứng xử, trong tương quan giữa con người và con người, cấu thành đời sống xã hội.

Như vậy, văn hóa biểu trưng tính nhân văn, là bộ phận không tách rời các thành quả hoạt động của con người, vì không phải cái gì khác mà chính họ là tác nhân “cải tạo” môi trường tự nhiên và xã hội, được gọi là môi trường văn hóa đô thị.

Văn hóa học là khoa học liên ngành. Bản thân khái niệm văn hóa bao hàm yếu tố phức hợp, tổng hòa toàn thể các thành quả hoạt động của con người (E.B. Tylor, 1871). Trải qua nhiều thời đại, loài người không ngừng tạo lập đời sống và môi trường sống của mình, với các hình thái khác nhau. Đó là quá trình đô thị hóa.

Dưới góc nhìn văn hóa, đô thị là thành quả hoạt động của con người. Đô thị hóa bắt đầu kể từ khi con người làm ra sản phẩm thừa để trao đổi, xác lập tương quan giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội. Do đó, đối tượng của văn hóa đô thị là quá trình đô thị hóa và môi trường văn hóa đô thị.

Trong “cặp đôi” văn hóa đô thị, thành tố văn hóa biểu thị phức hợp quá trình tạo lập đời sống của con người, với các thành quả vật chất và tinh thần, trong các tương quan về thời gian và không gian; thành tố đô thị tổng hòa toàn thể khung cảnh sống và chất lượng sống, với các điều kiện tiện ích ngày càng quy mô, trong các tương quan với môi trường tự nhiên, kỹ thuật và nhân văn, hình thành môi trường cảnh quan đô thị đặc thù của xã hội loài người.

Trong tương quan giữa văn hóa và đô thị, ngoài các thành quả đáp ứng nhu cầu đời sống của con người trong quá trình đô thị hóa, còn là các chuẩn mực tiên tiến, khuôn mẫu văn minh của thời đại, đòi hỏi con người phải thích ứng để hoàn thiện mình, với tư cách “thành viên” của môi trường văn hóa đô thị!

Đô thị hóa, do vậy, là một quá trình tất yếu. Nhân loại tiến bộ ngày nay đòi hỏi phát triển bền vững môi trường văn hóa đô thị, trong đó vừa tích hợp “phần hồn”, bảo tồn và phát huy các thành quả di sản văn hóa; vừa cung ứng các tiện ích văn minh đô thị, đáp ứng các nhu cầu đời sống vật chất và tinh thần của con người hiện tại, đồng thời bảo đảm môi trường sống xanh – sạch – đẹp cho các thế hệ tương lai.

 Văn hóa đô thị đề cao nhân tố con người và các thành quả hoạt động của con người đối với môi trường tự nhiên, kỹ thuật và nhân văn; khác với quyết định luận văn hóa quan niệm con người và các thành quả của con người là sản phẩm của văn hóa, coi văn hóa là trung tâm, là nền tảng tinh thần phiến diện hoặc mục tiêu xa vời, từ đó quy chiếu hoạt động của con người trên các lĩnh vực khác nhau đều thuộc về chức năng của văn hóa?!

Văn hóa đô thị là tài liệu chuyên khảo dựa trên quan điểm lý thuyết phát triển đô thị mang tính đột biến (mutations urbaines) trong quá trình đô thị hóa, với các nguồn tài liệu bước đầu được tập hợp từ nhiều chuyên ngành gồm lịch sử đô thị, địa lý học đô thị, xã hội học đô thị, nhân học đô thị, hình thái đô thị, kể cả về môi trường, quy hoạch và cảnh quan đô thị, v.v.

Tuy nhiên, cho đến nay ở nước ta cũng như ở các nước trên thế giới vẫn còn nhiều quan điểm tiếp cận khác nhau về văn hóa nói chung và đô thị nói riêng, đặc biệt là chưa thấy công trình nào vận dụng kết hợp văn hóa và đô thị trong quá trình phát triển của xã hội loài người. Cho nên, có thể coi đây là tài liệu chuyên khảo đầu tiên, với cách nhìn mới về văn hóa đô thị, trong đó điểm khác biệt là không tách rời văn hóa và đô thị, coi đó đều là thành quả của con người, trong quá trình tạo lập đời sống và môi trường sống.

Về cấu trúc, chuyên khảo gồm ba phần chính, theo bố cục sau:

Phần I: Đại cương văn hóa đô thị

Phần II: Định vị văn hóa đô thị

Phần III: Môi trường văn hóa đô thị

Nước Việt Nam, với bốn nghìn năm văn hiến, là một trong những nước có quá trình đô thị hóa từ rất sớm. Văn hóa đô thị và quá trình đô thị hóa ở nước ta xuất phát từ nền tảng văn hóa bản địa, đạt đến các thành quả đỉnh cao của nền văn minh Đông Sơn, trải qua quá trình giao lưu, tiếp biến với các nền văn minh khu vực và thế giới, dù có nhiều lúc thăng trầm, nhưng vẫn đang tiếp tục diễn biến, với nhiều sự kiện đặc sắc…

Chuyên khảo văn hóa đô thị chủ yếu cung cấp kiến thức khái quát về các quy luật, các xu thế của quá trình đô thị hóa qua các thời kỳ và các kinh nghiệm xây dựng môi trường văn hóa đô thị, chưa có điều kiện nghiên cứu cụ thể hơn quá trình đô thị hóa ở Việt Nam, nhất là về thực trạng đô thị hóa và môi trường văn hóa đô thị trong các thập niên gần đây.

Do đó, dựa trên nền tảng tri thức ban đầu này, hy vọng sẽ có thêm nhiều công trình nghiên cứu vận dụng, cập nhật đầy đủ hơn các nguồn thông tin, tư liệu, kể cả khảo sát thực tiễn văn hóa đô thị ở nước ta, nhằm góp phần lý giải các vấn đề lý luận và thực tiễn của quá trình đô thị hóa, xây dựng môi trường văn hóa đô thị phát triển bền vững theo xu thế chung của thời đại.

Trong thế giới toàn cầu hóa và hội nhập văn hóa văn minh ngày nay, sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta không nằm ngoài quỹ đạo đô thị hóa qua các thời kỳ như ở các nước. Do đó, không thể không tìm hiểu quá trình đô thị hóa với các quy luật tất yếu, rút ra các kinh nghiệm thực tiễn xây dựng môi trường văn hóa đô thị, để đô thị ở nước ta có thể sánh ngang tầm vóc văn minh của thời đại, với các tiêu chí văn hóa đặc sắc. Tác giả trân trọng giới thiệu đến với người đọc./-


 
 
 
 
 

 
 
 

 


TNK, 6/2019



Góp ý
Họ và tên: *  
Email: *  
Tiêu đề: *  
Mã xác nhận:
 
 
RadEditor - HTML WYSIWYG Editor. MS Word-like content editing experience thanks to a rich set of formatting tools, dropdowns, dialogs, system modules and built-in spell-check.
RadEditor's components - toolbar, content area, modes and modules
   
Toolbar's wrapper  
Content area wrapper
RadEditor's bottom area: Design, Html and Preview modes, Statistics module and resize handle.
It contains RadEditor's Modes/views (HTML, Design and Preview), Statistics and Resizer
Editor Mode buttonsStatistics moduleEditor resizer
 
 
RadEditor's Modules - special tools used to provide extra information such as Tag Inspector, Real Time HTML Viewer, Tag Properties and other.